İtalya’daki bir mağarada yarım asırdan uzun bir müddet evvel keşfedilen ve tuhaf biçimiyle bilim dünyasını meşgul eden 12.500 yıllık bir kafatası, çağdaş teknoloji sayesinde sırrını ortaya çıkardı. Yeni bir araştırma, kafatasının alışılmadık yapısının bir hastalık değil, bebeklik periyodunda kasıtlı olarak yapılan bir baş şekillendirme geleneğinin sonucu olduğunu kanıtladı. Bu keşif, uygulamanın Avrupa’daki tarihini binlerce yıl geriye çekti.
Hikaye, 1940’larda arkeologların İtalya’nın Arene Candide Mağarası’nda yaptığı kazılarla başladı. Binlerce yıllık bir mezarlık olan bu alanda bulunan düzinelerce iskelet ortasında, “AC12” olarak isimlendirilen uzun ve dar yapılı bir erkek kafatası, onlarca yıldır antropologlar için bir gizemdi. Birinci hipotezler, bu hal bozukluğunun doğuştan gelen bir hastalıktan yahut çocuklukta yaşanan bir travmadan kaynaklandığını öne sürüyordu.
Ancak Floransa Üniversitesi’nden Irene Dori liderliğindeki bir araştırma grubu, çağdaş teknolojiyi kullanarak bu belgeyi tekrar açtı. 1970’lerde birleştirilmiş olan kafatasına ziyan vermemek için araştırmacılar, yüksek hassasiyetli tarayıcılar kullanarak kafatasının dijital bir kopyasını oluşturdu ve sanal ortamda modüllerine ayırdı.
Yumuşak olan kafatası, kumaş şeritlerle sıkıca sarılıyor
Scientific Reports mecmuasında yayınlanan çalışmaya nazaran, bu sanal model üzerinde yapılan geometrik morfometrik tahliller (biyolojik formları matematiksel olarak ölçen bir teknik), AC12’nin formunun kasıtlı olarak yapılmış yapay bir modifikasyonun tüm özelliklerini taşıdığını kesin olarak ortaya koydu.
Araştırmaya nazaran, o devirde kullanılan teknik epeyce kolaydı: Bir bebeğin şimdi yumuşak olan kafatası, kumaş şeritlerle sıkıca sarılıyor ve bu bandajlar aylarca, hatta yıllarca orada tutuluyordu. Kafatasının büyüme periyodunda uygulanan bu daima basınç, kemiklerin kalıcı olarak hal değiştirerek karakteristik uzun yapıyı almasını sağlıyordu.
Bu keşif, AC12’yi Avrupa’daki yapay baş şekillendirmenin en eski örneklerinden biri yapıyor ve kıtadaki bu geleneğin bilinen tarihini birkaç bin yıl geriye götürüyor.
Arene Candide’de yaşayan bu tarih öncesi topluluk için baş şekillendirme tek beden modifikasyonu değildi. Tıpkı bölgede, bireylerin yanaklarına taktığı “yüz tıkaçları” üzere diğer uygulamaların da ispatları bulundu. Bu durum, vücudun toplumsal aidiyeti, statüyü ve kimliği söz etme aracı olarak kullanıldığı karmaşık bir kültüre işaret ediyor.
Bu gelenek yalnızca Avrupa’ya has değil. Avustralya’da 13.500, Asya’da ise 11.200 yıl öncesine dayanan benzeri örnekler bulunuyor.
Bu keşif, yeni soruları da beraberinde getiriyor: Bu gelenekler dünyanın farklı yerlerinde bağımsız olarak mı ortaya çıktı, yoksa göçlerle mi yayıldı? Şu anda iskeletler üzerinde yürütülen DNA tahlilleri, AC12’nin lokal bir halka mı ilişkin olduğunu yoksa bu geleneği bölgeye taşıyan uzak bir kümeden mı geldiğini ortaya çıkarabilir.
AC12 kafatası, atalarımızın da en az bizim kadar kimliklerini söz etmek için vücudu bir tuval olarak kullandığını ve geçmiş ile günümüz ortasında şaşırtan bir köprü kurduğunu bir defa daha hatırlatıyor.