Çağın yaygın hastalığı Alzheimer bir gün ansızın başlamıyor. Sessiz, yavaş ve fark edilmeden ilerliyor. Üstelik birden fazla vakit belirtiler ortaya çıktığında, hastalık yıllarca beyinde iz bırakmış oluyor.
Bilimsel çalışmalar da artık şu gerçeği net bir halde ortaya koyuyor: Alzheimer süreci, klinik belirtiler ortaya çıkmadan yaklaşık 15–20 yıl evvel başlıyor.
Yani kişi 60’larında unutkanlık yaşamaya başladığında, beynindeki biyolojik değişimlerin temeli birçok vakit 40’lı yaşlarda atılmış oluyor. Hasebiyle erken yaşlarda tedbir almanın beyin sıhhatine kıymetli bir yatırım olduğuna dikkat çeken Nöroloji Uzmanı Prof. Dr. Derya Uludüz, ‘’40’lı yaşlarda beyin halâ esnektir, hâlâ müdahaleye açıktır. İşte tam da bu yüzden kimi meseleleri erken yakalamak hayati kıymet taşıyor’’ dedi ve şu tekliflerde bulundu:
Genellikle ihmal ediliyor
Rutin sıhhat denetimlerinde çoklukla şu sorular sorulur: Kalp damarlarım nasıl? Şekerim, kolesterolüm olağan mi? Bağırsaklarım, karaciğerim uygun mi? Ancak neredeyse hiç şu soru sorulmaz: “Beynim sağlıklı çalışıyor mu?’’
Kalp için EKG, bağırsak için kolonoskopi, kemik için DEXA varsa beyin için de kıymetlendirme olmalı. Zira beyin yaşlanması, uzun müddet sessiz seyreder. Kişi kendini olağan hisseder fakat beyin daha fazla eforla çalışıyordur. Günün sonunda şu cümleler ortaya çıkar:
– Evvelden daha çabuk toparlanıyordum.
– Artık karar vermek beni yoruyor.
– Aklım yerinde fakat güya yavaşladı.
Bunlar birden fazla vakit hafıza kaybı değildir. Lakin erken ikaz sinyalleridir.
Neden erken yakalamak değerli?
Çünkü demansta (bunama) ve bilhassa alzheimerda (en yaygın bunama türü) en güçlü devir, belirtiler başlamadan evvelki devirdir… Bu evrede hudut hücreleri hâlâ korunabilir. Beynin esnekliği (nöroplastisite) yüksektir. Ömür şekli, beslenme, uyku, gerilim ve bilişsel idmanlarla süreç yavaşlatılabilir. Birtakım durumlarda gidişat bariz formda geri çevrilebilir. Geç kalındığında seçenekler azalır. Erken yakalandığında ise vakit kazanılır. Bugün artık şunu çok net söyleyebiliriz… Kalbe, bağırsaklara, damarlara bakıp beyni görmezden gelerek tam bir sıhhat değerlendirmesi yapmak mümkün değil. 40’lı yaşlardan itibaren beyne bakmak; onu güçlendirmek için kıymetlidir. Zira Alzheimer ve demansı ne kadar erken yakalarsak, tedavi etme, yavaşlatma ve hatta geri döndürme bahtımız o kadar yükselir.
Beyin check-up’ı nedir?
Beyin check-up’ı denince akla çabucak karmaşık ve değerli testler gelmemeli. Aslında çok daha kolay ve tesirli bir başlangıç var: Kognoskopi; hafıza, dikkat, süreç suratı, karar verme ve yürütücü fonksiyonları kıymetlendiren bilimsel bir tarama yaklaşımıdır. Bu çeşit testlerle: Beynin güçlü ve zayıf alanları görülür. Kognitif sürat yavaşlaması erken yakalanır. Takvim yaşından bağımsız olarak beynin biyolojik yaşı hakkında fikir edinilir. Şayet risk varsa,
daha ileri değerlendirmeler planlanır. En değerlisi şudur: Belirti ortaya çıkmadan evvel bir yol haritası çizilebilir.
40’lı yaşlar kritik bir dönemeç
Orta yaşlar, beyin sıhhati açısından bir eşiktir. Zira bu devirde;
– Bilgi sürece suratı doğal olarak yavaşlamaya başlar.
– Gerilim yükü artar.
– Uyku kalitesi bozulur.
– Fazla kilo, kan yağlarında artış üzere metabolik dengesizlikler sıklaşır.
– Hareket azalır.
– Zihinsel yük fazlalaşır.
Tüm bu faktörler birleştiğinde, beynin biyolojik yaşı takvim yaşından daha süratli ilerleyebilir. İşte bu noktada erken kıymetlendirme, yalnızca hastalık aramak için değil; korumak, yavaşlatmak ve hatta geri çevirmek için gereklidir.
Kendinizi test edin
Aşağıdaki sorular teşhis koymak için değil, beyin farkındalığı içindir. Her soruya yalnızca EVET/HAYIR diye karşılık verin.
1. Evvelce tıpkı anda rahatça yaptığınız işleri artık yapmakta zorlanıyor musunuz?
2. Dikkatiniz eskisine nazaran daha çabuk dağılıyor mu?
3. Bildiğiniz bir kelimeyi söylerken sık sık “şey… şey…” diye durakladığınız oluyor mu?
4. Bir kişinin ya da objenin ismini bildiğiniz halde aklınıza gelmesinin eskisine nazaran daha uzun sürdüğünü hissediyor musunuz?
5. Gün sonunda zihinsel olarak çok yoruldum hissi var mı?
6. Son vakitlerde ani dönmelerde, merdiven inerken dengenizin eskisi kadar güzel olmadığını fark ediyor musunuz?
7. Daha evvel sizi keyiflendiren şeylere karşı isteksizlik yahut ilgisizlik hissi arttı mı?
8. Nedensiz bir iç ıstırabı, keyifsizlik ya da duygusal olarak daha donuk hissetme hali oluyor mu?
9. Aklım yerinde fakat beynim eskisi kadar süratli değil diye düşündüğünüz oluyor mu?
SONUÇ
0–1 EVET: Şu an için besbelli bir ikaz yok. Beyni esirgeyici ömür alışkanlıklarıyla devam etmek değerli.
2–3 EVET: Beyin suratında, dikkat ve zihinsel dayanıklılıkta erken sinyaller olabilir. İzlem ve hayat biçimi düzenlemesi yararlı olur.
4–5 EVET: Beynin biyolojik yaşı, takvim yaşından daha süratli ilerliyor olabilir. Daha detaylı bilişsel kıymetlendirme önerilir.
6 ve üzeri EVET: Beyin sıhhatiniz kesinlikle daha yakından değerlendirilmelidir. Bu durum her vakit hastalık manasına gelmez, lakin olağan denip geçilmemesi gereken bir ikazdır.
Bu küçük test Alzheimer ya da demans tanısı koymaz. Lakin beyninize biraz daha yakından bakmak gerekir mi sorusuna güçlü bir karşılık verir.