Science Advances mecmuasında yayımlanan çalışmada, Umhlatuzana kaya sığınağında onlarca yıl evvel bulunan 10 ok ucu kimyasal olarak tahlil edildi. Araştırmacılar, bu ok uçlarından beşinde hâlâ yavaş tesirli zehir kalıntıları tespit etti. Kelam konusu zehirlerin, avı vakitle zayıflatarak uzun süren takip avlarında harcanan vakit ve enerjiyi azalttığı belirtildi.
Bilim beşerlerine nazaran bu bulgu, avcı-toplayıcıların bitkilerin farmakolojik tesirleri konusunda gelişmiş bir bilgiye sahip olduğunu gösteriyor. Çalışmanın başyazarı, Stockholm Üniversitesi’nden laboratuvar arkeolojisi profesörü Sven Isaksson, bu keşfin insanların bitkileri sadece besin ya da ham unsur olarak değil, şuurlu formda biyokimyasal özelliklerinden yararlanarak kullandığını kanıtladığını söyledi.
Zehirli ok uçları, tarih öncesi avcıların karmaşık düşünme hünerlerine de işaret ediyor. Zehirin anında tesir göstermemesi, avcıların neden-sonuç bağını kurabildiğini ve avlarını planlı biçimde takip edebildiklerini ortaya koyuyor. Isaksson’a nazaran bu durum, ileri seviyede bir zihinsel planlamayı gerektiriyor.
Daha evvel zehirli silah kullanımına dair en eski kesin delil, Güney Afrika’daki Kruger Mağarası’nda bulunan ve yaklaşık 7 bin yıl öncesine tarihlenen bir ok zehriydi. Daha eski dolaylı bulgular bulunsa da bunlar tartışmalı kabul ediliyordu. Umhlatuzana’daki bulgular ise zehirli silahların kullanımını 50 binden fazla yıl geriye götürüyor.
Araştırma kapsamında incelenen ok uçları, Güney Afrika’da 65 bin ile 60 bin yıl öncesine tarihlenen Howiesons Poort kültürüne ilişkin. Hafriyatlarda daha evvel 649 adet işlenmiş kuvars modülü bulunmuş olsa da, bu kalıntıların yüzeylerindeki kalıntılar bugüne kadar detaylı biçimde incelenmemişti. Yeni çalışmada, mikroskobik kalıntılar taşıdığı belirlenen 10 ok ucu özel olarak tahlil edildi.
Beş ok ucunda bitki kaynaklı buphandrine isimli toksine, bir adedinde ise ayrıyeten epibuphanisine rastlandı. Her iki zehir de Güney Afrika’nın güneyinde yetişen bitkilerde bulunuyor. Araştırmacılar, ok zehrinin en mümkün kaynağının mahallî olarak “zehir soğanı” olarak bilinen Boophone disticha olduğunu belirtiyor. Birebir toksinler, 18. yüzyıla ilişkin Güney Afrika oklarında da tespit edildi.
Araştırmaya dahil olmayan Johannesburg Üniversitesi’nden arkeolog Justin Bradfield, keşfi “oldukça dikkat çekici” olarak nitelendirirken, Umhlatuzana’daki avcı-toplayıcıların tek bileşenli bir zehir kullandığını, daha karmaşık tanımların ise çok daha sonra ortaya çıkmış olabileceğini söz etti. Bradfield’a nazaran bu bulgu, zehirli unsurların on binlerce yıl boyunca korunabildiğini göstererek yeni araştırmaların önünü açıyor.
Araştırma takımı, ilerleyen devirde kaya sığınağındaki daha genç katmanları inceleyerek zehirli ok kullanımının süreklilik gösterip göstermediğini ya da bir devir ortadan kaybolup daha sonra tekrar mi keşfedildiğini anlamayı hedefliyor.